نويسندگان: سيدکامران باقري، جواد محبوبي
در همان زمان كه توجه جهاني بر فناوري نانو و انقلاب صنعتي آينده متمركز ميشود، «سرمايهگذاري خطرپذير» بر روي طرحها و ايدههاي مبتني بر نانو شتاب بيشتري ميگيرد و هر روز به كمك اين سرمايهها شركتهاي جديدي با ايدههاي جسورانه كاربرد فناري نانو در زندگي بشر تأسيس ميشوند. پيش از اين نيز در دهة هشتاد و نود ميلادي اقبال اين سرمايهها به مقوله IT به ظهور اين صنعت عظيم و غولهايي مانند: مايكروسافت و اينتل انجاميده بود. باتوجه به نقش اين سرمايهها در رشد و بالندگي صنايع با تكنولوژي برتر (Hi-Tech) به نظر ميرسد بدون آشنايي با اين مقوله نبايد به ثروتآفريني فناوري نانو براي كشور اميد چنداني بست. كتاب سرمايهگذاري خطرپذير به عنوان نخستين كتاب فارسي تأليفشده در زمينة Venture Capital (سرمايهگذاري خطرپذير) توسط بنياد توسعه فردا منتشر و روانه بازار كتاب شده است.
مقدمه مولفان
موتور محرك پيشرفتهاي تكنولوژي، ايدههاي خلاقانهاي است كه در ذهن مبتكران و مخترعان شكل ميگيرد و با پيگيري جدي كارآفرينان در قالب كسبوكاري جديد به بار مينشيند. اما غالب اين كارآفرينان، مهندسان جوان و خوشفكري هستند كه فاقد دو عامل اصلي موفقيت در بازار رقابتي يعني دانش و تجربة مديريتي و منابع مالي كافي ميباشند.
لذا بسياري از تلاشها براي راهاندازي كسبوكارهاي جديد به همين دليل با شكست مواجه ميشوند. كليد حل اين مشكل در دست سرمايهگذاراني است كه با تكيه بر شم فوقالعادة خود و با تقبل مخاطرات محاسبهشده، فعالانه با كارآفرينان همراه شده و با هدف كسب سود فراوان، نقاط ضعف آنها را پوشش ميدهند.
با توجه به اين موضوع بهراحتي ميتوان به جايگاه مهم و راهبردي اين افراد كه اصطلاحاً سرمايهگذاران خطرپذير ناميده ميشوند، در اقتصاد و تسريع روند توسعة تكنولوژي كشورها پيبرد. به همين جهت در طول زمان، صنعت سرمايهگذاري خطرپذير در كشورهاي توسعهيافته، شكل گرفته و به يكي از زنجيرههاي اصلي سيستم ملي نوآوري آنها تبديل شده است.
متأسفانه در ايران نه تنها سابقة حضور و فعاليت چنين سرمايهگذاراني وجود ندارد، بلكه آشنايي مديران و دانشگاهيان نيز با مفهوم سرمايهگذاري خطرپذير محدود است. البته اخيراً تلاشهايي براي راهاندازي صندوقهاي سرمايهگذاري خطرپذير در كشور شكل گرفته كه ميتواند اميدبخش باشد.
اما براي پرهيز از پيمودن اين مسير بر اساس رويكرد زمانبر و نامطمئن آزمون و خطا، سياستگذاري آگاهانه و ترسيم هوشمندانة روند شكلگيري صنعت پررونق سرمايهگذاري خطرپذير در كشور الزامي است.
نگارش اين كتاب در واقع با هدف پر كردن خلاء اطلاعاتي موجود در اين زمينه، توجه دادن سياستگذاران و متوليان برنامهريزي در كشور به اهميت و نقش ممتاز صنعت سرمايهگذاري خطرپذير در توسعة اقتصادي و تكنولوژيكي كشور و ترغيب آنها به چارهانديشي و انجام اقداماتي اثربخش در اين زمينه است. لذا مخاطبين اصلي اين كتاب، برنامهريزان و سياستگذاران اقتصادي و صنعتي در كشور ميباشند. .
اين كتاب از شش فصل تشكيل شده است. فصل اول به تبيين ارتباط سرمايهگذاري خطرپذير با توسعة تكنولوژي ميپردازد. از آنجا كه مديريت و توسعة تكنولوژي در سطح ملي در قالب سيستم ملي نوآوري مطرح است، جايگاه سرمايهگذاري ريسكپذير در سيستم ملي نوآوري بهعنوان يكي از مؤلفههاي مالي اين سيستم، مدنظر قرار ميگيرد.
در فصل دوم، مفهوم سرمايهگذاري خطرپذير با همة ظرائف و پيچيدگيهايش مورد مطالعه و كنكاش قرار ميگيرد. در اين فصل، تاريخچه و طبقهبنديهاي مختلف سرمايهگذاري خطرپذير مطرح شده و شاخصهاي اصلي عملكرد صندوقهاي سرمايهگذاري خطرپذير معرفي ميگردد تا در مجموع شناخت نسبتاً جامعي از مفهوم سرمايهگذاري خطرپذير حاصل شود.
فصل سوم به معرفي و ارزيابي صندوقهاي مالي توسعة تكنولوژي فعال در كشور ميپردازد. در اين فصل، عملكرد صندوقهاي مذكور بر اساس شاخصهاي عملكرد صندوقهاي سرمايهگذاري خطرپذير (كه در انتهاي فصل دوم معرفي شدهاند)، مورد تجزيه و تحليل قرار ميگيرد تا ميزان تطابق و همخواني فعاليت اين صندوقها با مفهوم سرمايهگذاري خطرپذير تعيين شده و مشخص شود كه آيا اين صندوقها در پركردن خلاء تأمين مالي شركتهاي كوچك و متوسط در سيستم ملي نوآوري ايران، نقش مناسبي ايفا ميكنند يا خير.
در فصل چهارم وضعيت صنعت سرمايهگذاري خطرپذير در چند كشور منتخب (آمريكا، آلمان، انگلستان، هند، چين، ژاپن و كره جنوبي) مطالعه شده و تجربة اين كشورها در حوزة سرمايهگذاري خطرپذير بررسي ميگردد. در اين ميان تجربيات كشورهايي همچون كره جنوبي، بهعلت تشابه بيشتر با شرايط ايران، حاوي نكات جالبتري است. حاصل اين مطالعات، استخراج شانزده عامل كلان تأثيرگذار بر صنعت سرمايهگذاري خطرپذير است كه كه در انتهاي فصل، ارائه و تشريح شدهاند. اين عوامل كه در مجموع بستر و زيرساخت صنعت سرمايهگذاري خطرپذير را تشكيل ميدهند، مشخص ميكنند كه آيا مقدمات و شرايط محيطي براي رشد سرمايهگذاري خطرپذير در يك كشور مهيا ميباشد يا خير.
در فصل پنجم بر اساس همين شانزده عامل، بستر و زيرساختهاي رشد و توسعة سرمايهگذاري خطرپذير در ايران مورد مطالعه و بررسي قرار ميگيرد. در اين فصل، وضعيت كشور براي سرمايهگذاري خطرپذير از ديدگاه كلان بررسي شده و ضعفها كاستيها و مشكلات موجود در راه شكلگيري و توسعة اين صنعت، مطرح و مورد تجزيه و تحليل قرار ميگيرد.
فصل آخر (فصل ششم) كه مكمل فصول قبلي است، به موضوعي حياتي يعني سياستگذاري صنعت سرمايهگذاري خطرپذير اختصاص يافته است. در اين فصل ابتدا اهميت ، نقش و مفهوم سياستگذاري سرمايهگذاري خطرپذير بيان شده و بر ضرورت هماهنگي آن با سياستهاي توسعة تكنولوژي يا سياستگذاري سيستم ملي نوآوري تأكيد ميشود. سپس با توجه به وضعيت سرمايهگذاري خطرپذير در ايران و با مطالعه و تجزيه و تحليل تجربة ساير كشورها در سياستگذاري سرمايهگذاري خطرپذير پيشنهاداتي جهت سياستگذاري سرمايهگذاري خطرپذير در كشور ارائه ميگردد.
اين كتاب بهعنوان يكي از اولين منابع به زبان فارسي كه صنعت سرمايهگذاري خطرپذير را از ديدگاه توسعة تكنولوژي موردتوجه قرار داده است .
مقدمه دبيرخانه ستاد ويژه توسعه فناوري نانو
هرچند فناوري نانو در چشمانداز پانزده ساله، يك فناوري انقلابي و متحولكننده است و محصولات و بازارهاي وسيع آن هنوز در راهند، در كوتاه مدت نيز با نوآوري در محصولات و فرآيندهاي صنايع كنوني، يك فناوري توانبخش به شمار ميرود؛ به همين دليل ميتوان به بازار محصولات فناوري نانو در كوتاهمدت نيز اميدوارانه چشم دوخت. اگرچه حضور در چنين بازاري با پيشگامي سرمايههاي دولتي امكانپذير است، اما تداوم و گسترش آن منوط به مشاركت سرمايههاي خصوصي است.
توسعه فناوري نانو در جمهوري اسلامي ايران، نيازمند تدوين برنامهاي بلندمدت و همهجانبه، همراه با اجراي هماهنگ در سطح ملي خواهد بود. اين برنامه بايد به همه عوامل مؤثر در توسعه اين فناوري، نقش تكتك سازمانهاي دولتي و از همه مهمتر ايجاد بستر رشد براي بخش خصوصي توجه نمايد و البته ارزيابي مداوم برنامه و اصلاح آن، ضرورت دارد.
باتوجه به مطالعات و تجربيات قبلي دفتر همكاريهاي فناوري رياستجمهوري در زمينة چگونگي تأمين مالي طرحهاي فناوري پيشرفته، سوال مهم «موانع و راهكارهاي توسعه سرمايهگذاري در فناوري نانو» مورد توجه جدي قرار گرفت و با همكاري و مشورت جمعي از متخصصان، براي پاسخگويي به اين سوال تلاش شد.
ستاد اميداوار است در بخش توسعه سرمايهگذاري در فناوري نانو راهكارهايي براي حضور سرمايههاي غيردولتي در صنايع نانو و كاهش تدريجي سهم دولت در اين بخش پيشنهاد نمايد. توسعه فنبازارها، كمك به مراكز رشد و پاركهاي فناوري، استفاده از صندوقهاي سرمايهگذاري، بيمه، بهكارگيري صندوقهاي توسعه فناوري و راهاندازي مراكز ثبت ايده و مانند آن تعدادي از پيشنهادهايي هستند كه با تكيه بر مطالعات و تجربيات كارشناسان عرضه شدهاند. در اين ميان نميتوان از نقش كليدي سرمايهگذاري خطرپذير در توسعه و رشد فناوريهاي نو و بهويژه فناوري نانو چشم پوشيد.
سرمايهگذاري خطرپذير نيازمند زيرساختهاي فراواني است كه بسياري از آنها هنوز در كشور آماده نشده است. تلاش براي گسترش سرمايهگذاري خطرپذير بدون توجه به اين زيرساختها ما را از بركات سرمايهگذاري خطرپذير بيبهره خواهد كرد. بنابراين پيش از هر اقدام شتابزده بايد به شناختي عميق از سرمايهگذاري خطرپذير، ويژگيها و لوازم آن در كشور خود نائل آئييم. ساير كشورها هريك باتوجه به مقتضيات و شرايط خود تغييراتي در مدلهاي اوليه سرمايهگذاري خطرپذير دادهاند و كشور ما نيز ناگزير بايد مدل سرمايهگذاري خطرپذير ويژه خود را طراحي كند و بهكار بندد. اين نكته نيز لزوم شناخت سرمايهگذاري خطرپذير را پيش از هر حركتي به همگان گوشزد ميكند.
دبيرخانه ستاد بر آن است تا نقش خود را تنها در تدوين برنامه و هماهنگي ميان دستگاههاي اجرايي نبيند؛ بلكه در تدوين و تحقق برنامه بلندمدت فناوري نانو كشور از تمام ظرفيت تخصصي و علمي كشور استفاده كند و مقدمه چنين استفادهاي اطلاعرساني و آشناسازي فضاي علمي كشور با برنامه فناوري نانو و لوازم آن است و صدالبته، يكي از اهداف اين اطلاعرساني استفاده از ديدگاههاي اصلاحي متخصصان كشور ميباشد.
از اين رو دبيرخانه با هدف آشنايي بيشتر كارشناسان كشور، با همكاري بنياد توسعه فردا اقدام به انتشار كتاب سرمايهگذاري خطرپذير نموده است و اين مسأله به عنوان ترويج روشهاي توسعه فناوري نانو در كشور مورد تأكيد ستاد بوده و اگر نگوييم بيشتر، قطعاً اهميتي كمتر از ترويج علم و فناوري نانو نخواهد داشت.
اميد است با جلب نظر و همت كارشناسان، سياستگذاران و برنامهريزان توسعه فناوري كشور، زمينه براي رشد سرمايهگذاري خطرپذير در كشور و بهويژه در فناوري نانو فراهم گردد.
درضمن به اطلاع ميرساند معرفي بخشي از سرمايهگذاريهاي جهاني در صنايع نانو در سيدي همراه كتاب ارائه شده است.